Nazan BekiroÄŸlu

20. asra kadar Batı kültür ve sanatında şiddet, kötülük olgusunun bir parçası olarak olumsuzlanmış, sanat, kötülüğün cezalandırılması gibi bir mesajı açık ya da örtülü olarak daima vermiştir.

Marki de Sade’ın tekinsiz rüyasına ve her dem mevcut Satanizme raÄŸmen ÅŸiddet ve kötülüğün saf haliyle yüceltilmesi azınlıkta kalmış, aslolan kötülükle mücadele olarak iÅŸaret edilmiÅŸtir. Ancak modern dünyaya, özellikle son 25 yıla geldiÄŸimiz zaman bambaÅŸka bir algının tırmanışa geçtiÄŸi fark edilir. Kötülüğü ve ÅŸiddeti kınayan deÄŸil onun üslubuna hayranlık duyan bir bakış açısının kıskacında ÅŸiddet ve kötülük artık sanat eserinde muteber nesnedir.

DeÄŸer ölçülerinin altüst olmasıyla doÄŸrudan iliÅŸkili bu seyirde gaddarlık, uyuÅŸturucu, özgür iliÅŸki, çirkinlik, bunalım gibi “deÄŸerlere” büyük bir tutkuyla baÄŸlanan bir anlayışın hem kendi felsefesini üreterek “yer altında” yaÅŸaması fakat hem de underground edebiyatın ve oradan gönderilen tekinsiz mektuplar olan fanzinlerin hiç olmadığı kadar yer üstüne çıkması ve kabul görmesi dikkat çeker. Bu edebiyat Bukowski’nin ve Fight Club müellifi Chuck Palahniuk’ın parıltılı isimleri etrafında kendi felsefeleri hilafına da olsa popülerleÅŸ/tiril/ir ve moda bir tavra ilintilenirken bir yandan da sığlaşır, “sempatikleÅŸir”. O kadar ki egemen olana duyulan tepkinin derinlerde bir yerlerde “isyan ahlâkı” ile birleÅŸmesi, muhafazakâr dile bile underground bir felsefeyi deÄŸilse de ÅŸer terminolojisini bulaÅŸtırır.

Bu tırmanışın oluÅŸturduÄŸu fon önünde modern dünyanın, ÅŸiddeti, sanatın çeÅŸitli dallarında ele alışı ve iÅŸlemesi de çeÅŸitlenir. Ä°lkinde; daima iyiliÄŸi yücelten geleneksel tavrın bir devamı olarak, kötülük ve ÅŸiddet anlatılır ama sonunda iyiler kazanır. Kötülük bu anlatımda ayrıntılı olarak gösterilmek yerine birkaç iÅŸaret ve ima ile geçiÅŸtirilir. Çünkü gaye ÅŸiddetin gösterilmesi deÄŸil sadece sezdirilmesidir. Ä°kincisinde; kötülük ve ÅŸiddet alışılmadık biçimde ve ayrıntılı olarak anlatılır. Fakat bu sert ve teÅŸhirci üslûba raÄŸmen yine de sonunda iyilerin kazandığı ya da kazanacağı ima edildiÄŸi için ÅŸiddet pornografiye dönüşmez. (Burada pornografi sözcüğü, sair zamanlarda utanç ve/ya tiksinti verecek hususları tam da o yanlarını vurgulayarak ve o yanları için kışkırtıcı biçimde göstermek anlamında kullanılıyor). Bir bakıma, gerçeÄŸin peÅŸinden giderken aykırı görüntülere yer verilmektedir. Ä°yi bilinen birer örnek olarak üçü de Mel Gibson sinemasından Cesur Yürek, Tutku-Ä°sa’nın Çilesi ve Apokalipto filmlerini hatırlamakta yarar var. Bu filmlerde yönetmenin bilinçli ısrarıyla ÅŸiddetin alışılmadık ve ayrıntılı betimlemesine yer verilmektedir. Fakat her üç filmde de iyilerin zaferi ya da iyilerin yanında olmak gerekliliÄŸi iÅŸaret edildiÄŸi için ÅŸiddet pornografiye dönüşmez, epik bir anlatımın sınırları içinde kalır. Ä°ncitse de oluÅŸturduÄŸu hasar geçicidir. Ancak modern dünya kurgusallarında ÅŸiddete dair üçüncü bir anlatım var ki ÅŸiddet artık iyiliÄŸe ya da herhangi mutlak bir deÄŸere “raÄŸmen” deÄŸildir, sadece kendisidir.

Edebiyata göre çok daha kolay ulaşılabilir ve tüketilebilir olan sinema bu hususta asıl atılımı yapar. Edebi eserler kadar sinemanın da, dâhi ve entelektüel psikopat tiplerini, hiçbir eleÅŸtiriye tabi tutmaksızın sadece seyrettirmesi bu döneme rastlar. Åžiddeti yüceltmemekle birlikte bu tarzın önünü açan Tarantino filmlerinin (Rezervuar Köpekleri, Ucuz Roman) saf ÅŸiddeti iÅŸleyen Saw (Testere) serisi, Hostel (yönetmeni deÄŸilse de yapımcısı Tarantino’dur) gibi bir yığın filme uzanan yolun taÅŸlarını döşediÄŸi düşünülebilir. Popüler sinemada -benim hatırlayabildiÄŸim- Kuzuların SessizliÄŸi ile ÅŸiddete bakış deformeye uÄŸrar. Ä°lk kez bir filmin sonunda iyinin kazanacağı imlenmemiÅŸ, parmaklıklar arkasında da olsa katil kazanmıştır. Kötülüğü ve ÅŸiddeti yargılayan ve kınayan deÄŸil, onun zekâ üslubuna hayranlıkla bakan bir bakış açısıdır artık yönetmeninki: Yüceltilen tek deÄŸer olarak zekâ, bir sanat eseri olarak cinayet ve bir dâhi olarak katil!

12 Temmuz 2009, Pazar