Nazan BekiroÄŸlu

II. Ramses’in heykelleri ile mumyası arasındaki uçurumda anlıyor insan sanatın neler ettiÄŸini. Mumyasında Ramses, insanlığın bütün zaaflarıyla iç içe.

Teni kapkara, saçı beyaz, yaşlı, ışıksız, ürkütücü bir heyulâ. Oysa tapınaklarının önündeki heykellerinde, duvarlarındaki kabartmalarında, resimlerinde hep o gençliğin güzelliğinde. Munis bir tebessüm, müşfik ve kibar bir bakış. Sakin ve huzurlu. Masum, gizemli ve güven verici. Ve hep aynı.

Çünkü Antik Mısır yontucusu gerçeği olduğu gibi yansıtmıyordu. Binlerce yıl içinde resimde ve heykelde hepsi de aynı kalıba bürünen bütün firavunların zaafları gizlendi. O yontularda insanlığın güzelliği kavranabilir tanrısallığın görkemiyle birleşti. Ölümsüz biçimin aydınlığı dışına çıkmak kimsenin aklına gelmedi. Ramses de taşın sırrında bütün benzerleri gibi geleceğe, olması arzu edilen suretiyle kaldı. Oysa bu hesabın karanlık bir arka planı vardı. Yüksek rahiplerden başkalarının giremediği ışıksız ve kapalı yerler. Mabedlerin gizli dünyası. Sadece ayrıcalıklı olanların yürüyebileceği ilâh yolu. Güneşten karanlığa, aşikârdan esrara. Kalabalıktan tekele, paylaşımdan tahakküme.

Ama mademki üzerinden peygamberler geçen bu ırmaktaki yakamoz baÅŸka hiçbir yerdekine benzemez ve masumdur sonuna kadar nehir, bîhaberdir, kendi güzelliÄŸini bilmez. Nil’in suyu alev-ateÅŸ, kan kırmızı akmaz mı ÅŸimdi? Bunca çıkışsız karanlık, krallardan bir kralın içini karartmış, tacını eÄŸmiÅŸ olmalı. Ey gölgem kaybolmuÅŸuz taşın içinde. Öyle çevirmiÅŸ olmalı gözlerini güneÅŸe. Rüzgâr bulutları öyle sıyırmış olmalı aniden.

Nil’in tek Tanrılı firavunu. Bunca karanlığın üzerine bir rüya kitabesi gibi iniverdi. Tam da giderayak, geri dönüp de kaydedilen aslî cümle, ırmak bereketi. Mademki Nil’in âdeti su seviyesini taÅŸlar üzerine kaydetmektir. Ve mademki salınan su ölümcül anaforlar yaparak gösterir kendisini. Açılsındı öyleyse su kapıları, neyi varsa gelsindi, nesi yoksa göndersindi.

Geldi:

Ey Biricik Tanrı senden başka Tanrı yok, Senin adın bir yol bulup bu hükümdarın kalbine aktı. Sorgula beni, tart kalbimi. Mademki şu ölü bedenimde yerinde duran tek âzâm kalbim. Bir tüyden daha ağır gelirse her şeye razıyım.

Tapınakların duvarlarını, çetrefil yollarını, karanlıklarını yıktı. Atalardan kalan bütün resimleri kazıttı, heykelleri kırdı, putları devirdi. Tanrıların adını sildirdi duvarlardan, sildiremediklerini duvarlarıyla birlikte yerle bir etti. Yetinmedi. BaÅŸkentinin yerini deÄŸiÅŸtirdi. KirlenmemiÅŸ, geçmiÅŸe bulaÅŸmamış bir yer seçti. Hiçbir an’ane kalmadı arkasında, atalar dinine yaslanmadı. Her ÅŸeyi en baÅŸtan baÅŸlattı.

Apaçık bu ihtilâl, sanatı da ele geçirdi. Hayal edilebilir tanrıların yüzünü yüzüne nakşettirmekten vaz geçti. Kendisini insan olarak resmettirdi. Sadece ışık ve gerçekle iktifa etti. İsminin başında duran ve onu üstün kılan bütün sıfatlarını sildi attı. İsmini çerçeveleyen ovalin bir ucunu açık bıraktı, kendisinden halkına bir yol açıklığı kattı. Ancak ayrıcalıklıların taşıyabileceği yaşam simgesini aldı tek ellerinden, herkesin eline verdi. Yalnızca kendisini değil ırmak boyunca akan yaşamı da olduğu gibi resmettirdi. Ne bir anını değiştirdi hayatın ne bir yönünü olduğundan fazla yüceltti. Bütün duvarlar iyilikli ve şenlikli meyve sepetleri, ırmağın balıkları, timsahları; ılgın, sedir, hurma ağaçları; kanat çırpan küçük kuşlar, küreklerinden su damlayan kayıkçılarla doldu taştı.

IV. Amenofis diye bilindi baÅŸlangıçta. O, kendini Akhenaton olarak bildi. Kendi zamanının tarihçesine “atalar dininden sapmış” bir firavun olarak geçti. Taassuplu ardılları onun ismini, yazılı olduÄŸu her yerden öfkeyle silmeye kalkıştı. Bir ismi yok etmenin geleceÄŸi yok etmek olduÄŸunun farkındaydılar. Bir isim bile kalmasındı ondan geriye. Adı, varlığı, kurduÄŸu ÅŸehir, attığı adım, söylediÄŸi ilâhi, yattığı mezar unutulsundu. Ä°lk anda öyle de oldu. Ama nehir bile içine bir kez düşen görüntüyü unutmazken, koruyan onun da adını korudu. Ä°smini silenler çoktan unutulmuÅŸken o, firavunların belki de en meÅŸhuru.

21 Åžubat 2010, Pazar