Nazan BekiroÄŸlu

Biyografi ve monografi
Hüseyin DURUKAN

Eskilerin terceme-i hâl veya çoÄŸul olarak terâcim-i ahvâl dediÄŸi kitaplar vardı. Önce Müslüman Araplar’da, sonra Ä°ranlılarda görülen bu tür kitap yazma geleneÄŸi bize daha sonra gelmiÅŸtir. Tezkire, menâkıb, sefine, hadîka gibi isimler atında eski kültür ve edebiyatımızın zenginliklerini aksettiren bu türden bol miktarda çalışmalar kütüphanelerimizle mevcuttur. Bunlar genellikle padiÅŸahlar, ÅŸeyhülislamlar, ÅŸairler, ilim adamlarının biyografilerini ele alır.

Bir kiÅŸinin hayat hikâyesini anlatan eserlere biz bugün biyografi diyoruz. Bir kiÅŸi veya konu üzerinde yapılmış çalışmalara da ‘ monografi adı veriyoruz. Biyografi ile çoÄŸu zaman iç içe girmiÅŸ olan monografi, bir kiÅŸi veya konu üzerinde yapılmış daha ayrıntılı ve geniÅŸ çalışmalar için kullanılır. Yukarıda belirttiÄŸimiz tezkireler, hadîkalar, sefineler bugün antoloji dediÄŸimiz çalışmaların geçmiÅŸteki izdüşümü olurken, bilhassa 1960′h ‘70′li yıllarda yapılmış Mehmet Kaplan’ın Tevfik Fikret’ini, Orhan Okay’ın BeÅŸir Fuad’ını, Şükrü HamioÄŸlu’nun Abdullah Cevdet ve Dönemi gibi daha bir çok çalışmaları biyografi ve monografiye örnek gösterebiliriz. Daha önceleri yapılmış Osman Nuri Ergin’in Muallim Cevdet’i bu türün bizdeki ilk baÅŸarılı. örneklerinden biridir.

Ancak, bu belirttiÄŸimiz çalışmaların yanında son yıllarda çok baÅŸarılı monografi çalışmalarının varlığına ÅŸahit oluyoruz. Ahmet Güner Sayar’ın evlâdiyelik Süheyl Ãœnver ve Sabri Ãœlgener çalışmaları, BeÅŸir AyvazoÄŸlu’nun Peyami (Safa)’sı, Nazan BekiroÄŸlu’nun Åžair Nigâr Hanım’ı, Ali Akyıldız’ın Refia Sultanı bunlardan sadece birkaçı ve ilk akla gelenleri. Bu arada bir yabancının, Cornell H. Fleischer’in yazdığı bir Osmanlı aydın ve bürokratı Tarihçi Mustafa Ali isimli harikulade çalışmasını da belirtmemiz gerek.

Bu çalışmalara nazaran daha muhtasar ve küçük ölçekli diyebileceÄŸimiz bu türün son örneklerine TimaÅŸ Yayınları’nın Divan Edebiyatı, Yeni Edebiyat ve Halk Edebiyatı’na mensup ÅŸairlerin tanıtıldığı kitaplarla, Beyan Yayınları’nın daha önceden cep kitapları olarak basılıp sonradan yeniden yayınladığı ilk Ä°slam büyüklerinin tanıtıldığı kitapları ve Åžule Yayınları’nın çıkardığı Ahmed Yesevi’den Yahya Kemal’e, Necati’den Necip Fazıl’a kadar edebiyatımızda öne çıkmış, yazdıkları ve söyledikleri ile asırlardır okunagelen eserlerin müelliflerinin tanıtıldığı kitapları da bu arada saymak mümkündür.

Bu tür çalışmaların yaygınlaÅŸması sadece ele alınan kiÅŸilerin hayat hikâyesi ve eserlerini tanımak açısından deÄŸil, o kiÅŸinin yaÅŸadığı ve damgasını vurduÄŸu yüzyılın tanınması ve günümüze taşınması bakımından da önemlidir. Kısacası ”Aferin erbâb-ı aÅŸkın kuvvet-i bâzûsuna.”